• mendi-fullwidth-bg1
    W obliczu ulotnej rzeczywistości...
    zakłady fotograficzne płockich Żydów
    w świetle zbiorów Muzeum Mazowieckiego w Płocku

WSTĘP

W bogatej kolekcji zbiorów historycznych Muzeum Mazowieckiego w Płocku odnaleźć można zdjęcia, które przed laty zostały wykonane w zakładach fotograficznych należących do Żydów m.in. we Lwowie, Krakowie, Łodzi, Warszawie, Częstochowie, Siedlcach czy Żyrardowie. Obok zdjęć pochodzących z mniej znanych zakładów fotograficznych, które przed 1939 rokiem należały do Żydów (Felicja Arbus w Kielcach i Jędrzejowie, Jakob Bornsztajn w Lipnie, Salomon Rękaw w Płońsku, Natan Goldfluss w Działdowie czy Dawid Haber w Kałuszu), znajdują się fotografie wykonane w znanych i cenionych zakładach Maksymiliana Fajansa w Warszawie, Moritza Arbusa w Częstochowie, Adolfa Ganiewskiego (Gancwola) w Siedlcach, Eliasza Stummana w Łodzi czy rodziny Hennerów w Krakowie i we Lwowie.

Płockie zakłady fotograficzne reprezentuje grupa ponad 100 fotografii. Powstały one w zakładach m.in. Juliusza Domba, Samuela Józefa Ostrowera oraz Abrama vel Adama Watmana. Stanowią dziś nieocenione i unikalne świadectwo minionych czasów, a także materialny ślad społeczności żydowskiej w Płocku.

JULIUSZ DOMB

            Pierwszym znanym fotografem pochodzenia żydowskiego związanym z Płockiem był Juliusz Domb. Domb mieszkał w Płocku od roku 1908, przy ulicy Szerokiej (obecnej ulicy Józefa Kwiatka) pod numerem 4. Nie posiadamy niestety bliższych informacji na temat jego życia prywatnego. Niewykluczone, że pochodził z Gostynina lub Gąbina, gdzie, według ksiąg ludności stałej, mieszkały liczne rodziny Dombów (vel Dąbów). Według informacji zawartych w aktach dotyczących zaświadczeń w sprawach przemysłowych, rzemieślniczych i handlowych w Aktach miasta Płocka, Domb posiadał tytuł majstra cechowego. Był właścicielem dwóch zakładów fotograficznych w Płocku, mieszczących się przy ulicy Kościuszki 1 (od 1908 roku) oraz Placu Kanonicznym 1 (od 1928 roku), a także filii zakładu w Gostyninie. Domb był przewodniczącym Związku Rzemieślników Żydów z siedzibą przy ulicy Grodzkiej 9.

            6 stycznia 1932 roku w lokalu „Sokoła Płockiego” otwarto Wystawę Ruchomą Prób i Wzorów Przemysłu Krajowego, na której Juliusz Domb reprezentował płockie zakłady fotograficzne, będąc zarazem członkiem Sekcji Przemysłowo-Rzemieślniczej Płockiego Komitetu Wystawy. W tym samym roku odbyła się wystawa zbiorowa pt. „Sztuka Płocczan” zorganizowana w Hotelu Angielskim przy ulicy Tumskiej 9, której celem było zobrazowanie zamierzeń i prac artystów oraz rzemieślników płockich, a także wzbudzenie zainteresowania dla plastyki i rzemiosła artystycznego wśród mieszkańców miasta i powiatu. Juliusz Domb zaprezentował na wystawie pięć fotografii, w tym trzy zatytułowane „Portret”, „Widok Płocka” oraz „Dziewczynka”.

            Zakład fotograficzny przy Placu Kanonicznym prowadził do roku 1935, studio przy ulicy Kościuszki 1 – do wybuchu wojny. Pierwszy zakład zlikwidował (prawdopodobnie) ze względów ekonomicznych. W zakładzie przy ulicy Kościuszki Domb zatrudniał w charakterze retuszerki, w latach 1925-1931, Helenę Gmach, bardzo zdolną fotografistkę, która często zastępowała właściciela zakładu wykonując samodzielne zlecenia.

            W zbiorach Muzeum Mazowieckiego zachował się liczny zbiór fotografii wykonanych w zakładzie Domba, są to przede wszystkim portrety płocczan m.in. Adolfa Henryka Wolfa, Konstantego Moszczyńskiego, Ludomira Śliwińskiego, Adolfa i Cecylii Jachno, Stefanii i Karola Popielawskich, członków rodziny Boetzlów, Pełkowskich i Siedlińskich, a także miejskie pejzaże (aleja za Tumem), fotografie o charakterze reportażowym (dokumentujące wejście armii Hallera do Płocka), obok których album pamiątkowy uczniów i nauczycieli Gimnazjum Państwowego im. Reginy Żółkiewskiej (fotografie m.in. Marceliny Rościszewskiej, ks. Bronisława Artke i Marii Macieszyny) czy bardziej osobliwe prace, jak fotografia przedstawiająca dwugłowe cielę. Zakład fotograficzny Domba wykonywał także fotografie dla prasy. Był też jednym z najchętniej wybieranych przez płocczan atelier wykonujących zdjęcia do wniosków o wydanie dowodów osobistych w latach 20. i 30.

SAMUEL JÓZEF OSTROWER

             W 1921 roku zakład fotograficzny pod firmą Pracownia Fotografii Artystycznej „Rembrandt” otworzył Samuel Józef Ostrower (właściwie Szmul Józef Ostrower).

             Fotograf urodził się 3 stycznia 1888 roku w Płocku, jako syn Icka Gitmana, właściciela nieruchomości przy ulicy Bielskiej 2, i Szajndli Ruchli z domu Lask. 26 lipca 1918 roku Ostrower ożenił się z Dwojrą Borensztejn, córką Moszka Jakóba i Rajzli z Tyńskich. W 1922 roku z małżeństwa Ostrowerów narodził się syn Aleksander. Rodzina Ostrowerów mieszkała w kamienicy przy ulicy Kolegialnej 4.

Ostrower rozpoczął swoją przygodę z fotografią w zakładzie Apoloniusza Grzywińskiego, gdzie pracował w charakterze ucznia w latach 1908-1911. Po odbyciu służby wojskowej w okresie od 1911 do 1913 roku, przez cztery lata praktykował w Zambrowie i Lipnie. Od 1917 do 1921 roku pracował w zakładzie fotograficznym Sylwina Przybojewskiego.

             Atelier Ostrowera mieściło się w podwórzu nieruchomości na rogu ulicy Tumskiej i Kolegialnej. Obszarem jego fotograficznej działalności była fotografia portretowa, indywidualna i grupowa. Liczne fotografie Ostrowera umieszczano na łamach lokalnej prasy. Podczas wystawy „Sztuka Płocczan”, prezentowanej w 1932 roku, wystawił pięć fotografii, zatytułowanych „Wnętrze”, „Głowa” (trzy fotografie o takim tytule) oraz „Studja”. Według danych Wydziału Podatkowego, w roku 1932 Ostrower przeniósł zakład na ulicę Tumską 8a. Po jego śmierci w roku 1933, zakład fotograficzny prowadziła jego żona Dora Ostrower przy pomocy fotografa Szmula Robaka. Ponieważ przynosił on nikłe dochody jego właścicielce, mającej na utrzymaniu małe dziecko, w 1936 roku sprzedała studio Abramowi Watmanowi.

             Samuel Józef Ostrower jest autorem m.in. fotografii przedstawiającej kierownika Szkoły Nr 1 w Płocku i zarazem działacza Płockiego Towarzystwa Wioślarskiego Eugeniusza Gesska, żołnierzy 4 Pułku Strzelców Konnych, członków załogi statku wiślanego „Francja”, pamiątkowego albumu zawierającego fotografie nauczycieli i uczennic Państwowej Szkoły Przemysłowo-Handlowej Żeńskiej im. Królowej Kingi w Płocku oraz tableau absolwentów Seminarium Nauczycielskiego.

             Wspomniany wyżej Szmul Robak pracował w charakterze ucznia w zawodzie fotografa od 1 kwietnia 1927 roku do 15 kwietnia 1930 roku w zakładzie fotograficznym „Rembrandt”, od 25 kwietnia 1930 roku do 1 września 1932 roku w zakładzie Adama (Abrama) Watmana w charakterze pracownika wykwalifikowanego, od 15 marca 1933 do 1 czerwca 1934 roku w zakładzie Dory Ostrower w charakterze zarządzającego, od 1 grudnia 1934 roku do października 1935 roku w charakterze fotografa „uniwersalnego” w warszawskim zakładzie Foto „Derby” przy ulicy Puławskiej 33. Po kilkumiesięcznej przerwie spowodowanej odbywaniem służby wojskowej (4 listopad 1935 – 30 grudzień 1936 roku) podjął pracę w Płocku w firmie Icka Putermana przy ulicy Tumskiej 7 (od maja 1937 roku).

ICEK PUTERMAN

             Od 15 stycznia 1927 roku przy ulicy Grodzkiej pod numerem 4 prowadził zakład fotograficzny pod firmą „Radio-Atelier” Icek Puterman.

             Puterman urodził się w Płocku 11 sierpnia 1904 roku, jako syn Arona i Maszy z domu Haltrycht. W 1930 roku ożenił się z Chaną Marią Bruen, córką Dawida i Hendli z domu Peltel, z którą miał dwoje dzieci – córkę Reginę (1933-?) i syna Noacha (1938-?).

             W zbiorach Muzeum Mazowieckiego zachowała się jedna fotografia pochodząca z zakładu „Radio-Atelier”, przedstawiająca Stefanię Popielawską z rodziną.

             W latach 30. przy ulicy Grodzkiej 4 funkcjonował zakład fotograficzny pod firmą „Radio-film” (w zbiorach Muzeum Mazowieckiego znajdują się cztery fotografie wykonane w tym zakładzie, przedstawiające paradę konną orkiestry 8 Płockiego Pułku Artylerii Lekkiej, defiladę oddziałów ochotniczej Straży Ogniowej w Płocku oraz pracowników tartaku parowego Wacława Kamińskiego). Otwartym pozostaje pytanie, czy była to jedna firma, której Icek Puterman zmienił (z nieznanych bliżej przyczyn) nazwę, czy też drugi ze wspomnianych zakładów zastąpił pierwszy, po tym, jak Puterman w roku 1937 przeniósł swój zakład fotograficzny na ulicę Tumską 7, gdzie prowadził działalność gospodarczą do wybuchu II wojny światowej. Firma przy ulicy Tumskiej 7 nosiła nazwę „Foto-Sport”.

ADAM (ABRAM) WATMAN

             Kolejnym właścicielem zakładu fotograficznego w Płocku pochodzenia żydowskiego był Adam (Abram) Watman.

             Fotograf urodził się 10/23 września 1903 roku, jako syn Hersza, z zawodu zegarmistrza, i Gitli z domu Szejnwald. Watman ukończył w Niemczech roczne studium fotograficzne, a następnie odbył staż zawodowy w Berlinie i w Warszawie. Od jesieni 1921 roku do kwietnia 1924 roku Watman pracował w zakładzie „Rembrandt” Samuela Józefa Ostrowera. W opinii swojego pracodawcy był człowiekiem sumiennym i życzliwym, rzetelnie wywiązującym się z powierzanych mu obowiązków. W okresie od 1 października 1927 roku do kwietnia 1930 roku pracował w zakładzie fotograficznym „Studio” przy Placu Kanonicznym 1, w charakterze pracownika samodzielnego wszechstronnie wykwalifikowanego.

             W lipcu 1930 roku Watman otworzył samodzielny zakład fotograficzno-artystyczny przy ulicy Kolegialnej 6 pod firmą „Foto-Salon”. Było to nowocześnie urządzone atelier, w skład którego wchodziły dwie pracownie oraz gustownie zaaranżowany salon dla klientów, mieszczący wystawę fotografii. Oferta zakładu była bardzo różnorodna i w konkurencyjnych cenach, w jej skład wchodziły m.in. fotografie do paszportów i legitymacji, zdjęcia portretowe, indywidualne i grupowe, fotorelacje z zebrań i wycieczek, uroczystości, obchodów i wystaw, fotografia weselna, zdjęcia dokumentów i planów. Zakład realizował także zamówienia na portrety naturalnej wielkości (olejne, pastelowe i akwarelowe) oraz zdjęcia filmowe na konkursy „fotogeniczności”, wykonywane przy specjalnych, różnokolorowych reflektorach. Watman był autorem licznych fotografii zamieszczanych na łamach ówczesnej prasy lokalnej, przede wszystkim „Mazowsza Płockiego i Kujaw”. Przy zakładzie funkcjonowało laboratorium dla fotografów-amatorów oraz wytwórnia pocztówek fotograficznych ubranych w kolory sepii, zieleni i brązu. Zakład oferował wykonywanie fotografii w różnych warunkach oświetleniowych. Był czynny w dni powszednie i święta między godz. 9.00 a 21.00.

             W 1932 roku Watman prezentował swoje prace podczas wystawy „Sztuka Płocczan”. Zaprezentowane fotografie nosiły tytuły: „Głowa starca”, „Portret artystki”, „Portret p. K.”, „Portret ks. S.”, „Głowa p. F.” i „Wnętrze II-go gimnazjum”. Firma Watmana wykonała także reprodukcje do katalogu towarzyszącego wystawie. W 1936 roku Watman przejął zakład Dory Ostrower przy ulicy Tumskiej 8a, który prowadził do 1938 roku. Zakład pod nazwą Foto-Salon funkcjonował do wybuchu II wojny światowej. Adam Watman zginął w Auschwitz.

             W zbiorach Muzeum Mazowieckiego znajdują się fotografie wykonane w zakładzie Watmana przedstawiające m.in. zabawę taneczną płockiego oddziału Strzelca, członków Ochotniczej Straży Pożarnej w Płocku, członków Zarządu Powiatowej Kasy Chorych w Płocku, nauczycieli i uczennice Szkoły Przemysłowo-Handlowej Żeńskiej im. Królowej Jadwigi, pracowników rusznikarni 4 Pułku Strzelców Konnych, słuchaczy szkoły podoficerskiej 8 Płockiego Pułku Artylerii Lekkiej, portrety Eugenii Godlewskiej, Mirosława Dybowskiego, Marii i Krystyny Wróbel, Amelii z Flontów Pełkowskiej i Wiktora Józefa Pełkowskiego.

             W wieku 29 lat Watman ożenił się z Maszą (Marią) Kowadło (1906-?), córką Dawida i Rudy z Aszów. W latach 1924-1926 była ona uczennicą fachu fotograficznego w zakładzie Samuela Józefa Ostrowera, następnie (w okresie od 1927 do 1930 roku) pracowała jako retuszerka-fotografistka w zakładzie fotograficznym „Studio” przy Placu Kanonicznym 1, od 1930 roku w zakładzie przy ulicy Kolegialnej 6. Po ślubie w roku 1933 stała się współwłaścicielką zakładu. Małżeństwo to przetrwało niecały rok. W 1934 roku Watman ożenił się ponownie z 36-letnią Ruchlą Malowańczyk, córką Binema Lewina i Małki Dwojry z domu Ukiert. Masza tymczasem otworzyła (1 kwietnia 1936 rok) zakład fotograficzny pod firmą „Foto-Artis”, który mieścił się przy ulicy Tumskiej 6, obok cukierni Szałańskiego (podnajęła na działalność gospodarczą lokal u niejakiego pana Jankowskiego, inwestując w nią wszystkie swoje oszczędności). Wkrótce po otwarciu atelier fotograficznego przy ulicy Tumskiej 6, wskutek tarć na tle konkurencyjnym, została zmuszona do zlikwidowania zakładu. Za pożyczone pieniądze otworzyła w roku 1937 nowe studio fotograficzne przy ulicy Tumskiej 10. W zakładzie pracowała sama, bez pomocy praktykantów. Zawód fotografa wykonywał także młodszy brat Maszy - Izrael Boruch Kowadło, urodzony 2 grudnia 1911 roku w Płocku, który wyemigrował do Holandii.

ELIASZ SZPIGIEL

             W roku 1939 przy ulicy Tumskiej 10 nowy zakład fotograficzny pod firmą „Foto-Studio” otworzył Eliasz Szpigiel, urodzony 2 marca 1914 roku w Płocku. W zbiorach Muzeum Mazowieckiego znajduje się jedna fotografia wykonana w tym zakładzie, przedstawiająca Edwarda Dobrowolskiego w mundurze 8 Płockiego Pułku Artylerii Lekkiej z przyjaciółmi.

MOJŻESZ ZAWIERUCHA

             W latach 30. zakład fotograficzny pod firmą „Foto Record” z siedzibą przy ulicy Sienkiewicza 27 prowadził Mojżesz Zawierucha. W zbiorach Muzeum Mazowieckiego znajduje się wykonana w tym zakładzie fotografia przedstawiająca patrol harcerzy w maskach przeciwgazowych z 87 Mazowieckiej Żeglarskiej Drużyny Harcerskiej w Płocku (wśród portretowanych m.in. druh Albin Markowski, Stanisław Tomaszewski, Kazimierz Maćkowiak) oraz fotografia przedstawiająca członków Ochotniczej Straży Pożarnej. W zakładzie Foto Record pracował zawodowy fotograf Szmul Jakub Nickin.

Wystawa powstała w ramach projektu wystaw cyfrowych Muzeum Mazowieckiego w Płocku.

Autor wystawy: Gabriela Nowak

Wykonanie strony: InfraCOM